Zelf een woordzoeker maken: in 5 stappen, op papier of pc

Kort antwoord: kies een thema en een stuk of tien woorden, teken een rooster dat twee of drie vakjes langer is dan je langste woord, zet de langste woorden er als eerste in en laat ze verschillende kanten op lopen, vul elk leeg vakje met letters uit je eigen woorden en zoek daarna zelf elk woord op. Dat exemplaar bewaar je als antwoordblad. Hieronder staan een uitgewerkt voorbeeld van 10×10 met Nederlandse woorden, de juiste grootte per leeftijd, en hoe je het doet in Word, Google Documenten, Excel of Google Spreadsheets.

Wat je nodig hebt

Op papier: een potlood, een gum en een liniaal, of ruitjespapier, dat het tekenen van de lijnen voor je doet. Een puzzel van 10×10 kost je de eerste keer met de hand twintig tot dertig minuten. Op de computer volstaat elk tekstverwerkings- of spreadsheetprogramma; verderop staat hoe.

De puzzel zelf is eenvoudig: een vierkant van letters met woorden die in rechte lijnen verstopt zitten, van links naar rechts, van boven naar beneden, schuin en in moeilijkere puzzels achterstevoren, plus de lijst woorden die je moet vinden. Wil je weten hoe zo'n rooster in elkaar zit en hoe je er snel een oplost, lees dan woordzoeker: zo werkt hij en zo los je hem sneller op.

Zo maak je een woordzoeker in vijf stappen

1. Kies een thema en een woordenlijst. Kies een thema en schrijf een stuk of tien woorden op voor een rooster van 10×10, minder voor jonge kinderen. Gebruik hoofdletters, controleer de spelling en laat spaties, streepjes en accenten weg: ZEE-EGEL wordt ZEEEGEL en CAFÉ wordt CAFE. De ij krijgt twee vakjes, een voor de i en een voor de j. Zet geen woord op de lijst dat in een ander woord van de lijst zit, zoals AAP in SCHAAP, want dan is het twee keer te vinden.
2. Bepaal de grootte van het rooster. Maak het rooster minstens twee vakjes langer dan je langste woord, en teken het met een liniaal of gebruik ruitjespapier. Een rooster van 10×10 past bij de meeste kinderen; tieners en volwassenen kunnen 15×15 of meer aan.
3. Zet de langste woorden er als eerste in. Lange woorden passen op de minste plekken, dus zet ze erin zolang het rooster nog leeg is. Spreid ze, wissel de richtingen af en laat woorden elkaar kruisen waar ze een letter delen. Werk met potlood: een of twee woorden ga je nog verplaatsen.
4. Vul de gaten met letters uit je eigen woorden. Vul elk leeg vakje, maar haal de letters uit je eigen woorden in plaats van uit het hele alfabet. Een losse q of x valt op, terwijl letters uit de lijst valse sporen leggen: een half woord, het begin van een ander. Lees daarna alle rijen, kolommen en schuine lijnen na, ook achterstevoren, op woorden die per ongeluk zijn ontstaan en die je er niet in wilt, en verander dan een letter.
5. Controleer hem en bewaar een antwoordblad. Zoek op een kopie zelf elk woord op en omcirkel het. Elk woord hoort er precies één keer in te staan. Bewaar die kopie als antwoordblad, en zet de woordenlijst onder de puzzel, op alfabet of op lengte.

Kies de grootte voor wie hem gaat oplossen

De grootte van het rooster, het aantal woorden en de richtingen waarin ze lopen, bepalen samen hoe moeilijk de puzzel is. Dit zijn startpunten, geen regels:

Achterstevoren geeft de grootste sprong in moeilijkheid, want wie zoekt, kijkt naar de eerste letter en leest dan naar rechts verder. Laat het weg voor kinderen die nog leren lezen.

Een uitgewerkt voorbeeld: tien boerderijdieren in 10×10

Het thema is de boerderij, en de lijst is EEND, EZEL, GANS, GEIT, HAAN, KOE, KONIJN, PAARD, SCHAAP en VARKEN. De langste woorden, KONIJN, SCHAAP en VARKEN, hebben zes letters, dus in een rooster van 10×10 kan elk ervan op meerdere plekken. KONIJN telt zes vakjes en geen vijf, omdat de i en de j er elk een krijgen. De woorden lopen in vier richtingen: van links naar rechts, van boven naar beneden, schuin naar rechtsonder en achterstevoren.

De KIP ontbreekt met opzet: achterstevoren gelezen vormt het een woord dat niet in een kinderpuzzel hoort. Elk woord in het rooster kun je ook van achteren naar voren lezen, dus loop je eigen lijst eerst eens zo na.

Elk leeg vakje is gevuld met een letter uit de dieren zelf, en daarom staan er zoveel A's, E's en N's in. Dat is met opzet. AAP staat er drie keer in: in SCHAAP, achterstevoren in het begin van PAARD en één keer schuin in de opvulling. Op de lijst kon hij dus niet, want hij zit al in SCHAAP. PAA komt drie keer voor, terwijl er maar één keer RD op volgt, en in rij 3 staat HAA midden in SCHAAP, met een P waar je de N van HAAN verwacht. Er loopt zelfs een KAT van boven naar beneden door de onderste drie rijen, en die staat niet op de lijst. Een rooster dat met het hele alfabet is gevuld, krijgt q's en x'en die je oog leert overslaan. Elk dier staat er precies één keer in, en het rooster is in alle acht richtingen nagelezen op woorden die je niet in een kinderpuzzel wilt.

Kijk waar woorden elkaar kruisen. HAAN, SCHAAP en VARKEN gaan alle drie door dezelfde A in rij 3; KOE, EZEL en VARKEN delen de E in rij 6; en KONIJN begint op de K van VARKEN. Van de zes letters van VARKEN delen er vijf hun vakje met een ander dier. Kruisingen maken een rooster voller en moeilijker, en ze zijn ook de makkelijkste manier om tien woorden in honderd vakjes te krijgen.

Makkelijker of moeilijker maken

• Makkelijker: minder en kortere woorden, grotere letters, alleen van links naar rechts en van boven naar beneden, en een plaatje of de eerste letter naast elk woord op de lijst.
• Moeilijker: woorden achterstevoren en schuin, meer kruisingen, valse sporen zoals SCHAA naast SCHAAP, en een groter rooster.
• Het moeilijkst: helemaal geen woordenlijst, alleen het aantal woorden, of per woord een rijtje lege hokjes dat laat zien hoeveel letters het heeft.
• Een geheime boodschap: tel de lege vakjes zodra de woorden erin staan, schrijf een zin met precies zoveel letters en vul de vakjes daarmee, in leesvolgorde. Als alle woorden zijn omcirkeld, vormen de overgebleven letters de boodschap. Zo werken veel Nederlandse puzzelboekjes ook.

Een woordzoeker maken op de computer

In Word of Google Documenten

Voeg een tabel in met evenveel rijen en kolommen als je rooster, bijvoorbeeld 10 bij 10. Geef alle kolommen dezelfde breedte en alle rijen dezelfde hoogte, zodat de cellen vierkant worden, centreer de tekst en kies een lettertype waarvan alle letters even breed zijn, zoals Courier New, zodat de lijnen recht blijven. Typ één hoofdletter per cel. Voor het antwoordblad sla je een kopie op en geef je de cellen van elk woord een achtergrondkleur.

In Excel of Google Spreadsheets

Maak de kolommen even breed als de rijen hoog zijn, en typ de woorden erin met één letter per cel. Voor de lege cellen zet je al je woorden achter elkaar in één cel buiten het rooster, hier B1, en typ je in een lege cel van het rooster =DEEL($B$1;ASELECTTUSSEN(1;LENGTE($B$1));1). De formule kiest een willekeurige letter uit je eigen woorden: stap vier, voor je gedaan. Kopieer hem naar de andere lege cellen.

Dit zijn de namen in de Nederlandse Excel. In Google Spreadsheets typ je de Engelse namen: MID, RANDBETWEEN en LEN. Geeft het programma een foutmelding, vervang de puntkomma's dan door komma's: welk teken het wil, hangt af van de taal- en landinstelling. De formule kiest bij elke herberekening een nieuwe letter, dus ben je tevreden, kopieer het rooster dan en plak het terug als alleen waarden.

Sjablonen en generators

Ontwerpprogramma's zoals Canva hebben sjablonen voor woordzoekers, en gratis woordzoekergenerators bouwen in een paar seconden een rooster uit je lijst. Die roosters zijn willekeurig, dus doe stap vijf toch: kijk of elk woord er één keer in staat en of de opvulling niets heeft gespeld wat je niet aan een klas zou uitdelen.

Ideeën voor een thema

• De woordjes van het dictee van deze week, of de woorden van een schoolthema: de planeten, de waterkringloop, de Romeinen.
• Een verjaardag of een feestje, met de namen van de gasten in het rooster.
• Sinterklaas, Kerst, een vakantie, een seizoen of een lievelingsboek.
• Woorden in een taal die je leert, zoals Engels: door ze te zoeken kijk je naar elke letter. Meer daarover in Engels leren met woordspelletjes.

Liever oplossen dan maken?

Wij maken Inkwell, een rustige woordzoeker voor iPhone die de moeilijkste versie uit het lijstje hierboven neemt: er is geen woordenlijst, alleen lege vakjes onder het bord die laten zien hoe lang elk verborgen woord is. Je drukt op een letter en sleept door de bellen die hem raken, ook schuin, dus een woord kan de hoek om. De letters die je gebruikt, vallen in hun vakjes en alles erboven zakt in het gat. Elke dag ligt er een bord klaar, hetzelfde voor iedereen die in het Nederlands speelt, en verder is er een Avontuur van 600 levels verdeeld over 12 werelden. Er loopt geen klok.

Meer lezen: woordzoeker: zo werkt hij en zo los je hem sneller op · soorten woordspellen en hun namen · woordspelletjes voor ouderen.

Inkwell Woordspel

Een rustige woordzoeker: vind de verborgen woorden in een stapel letterbellen, met elke dag een bord en geen klok. Gratis op iPhone, met advertenties, geen account nodig.

Over het spel →

Veelgestelde vragen